Likert ölçeği, katılımcıların bir ifadeye ne ölçüde katıldıklarını dereceli seçeneklerle (örneğin 1: Kesinlikle Katılmıyorum ... 5: Kesinlikle Katılıyorum) belirttiği bir tutum ölçme aracıdır. 1932'de Rensis Likert tarafından geliştirilmiştir ve anket temelli araştırmalarda tutum, algı ve memnuniyet ölçümünün en yaygın yöntemlerinden biridir. Madde puanları toplanarak veya ortalaması alınarak her katılımcı için tek bir tutum puanı elde edilir.
Likert Ölçeği Nedir?
Likert ölçeği, katılımcıların bir ifadeye katılım düzeyini derecelendirdiği psikometrik ölçek tipidir. Ölçeğin temel mantığı şudur: katılımcıya doğrudan "uzaktan eğitime karşı tutumunuz nedir" diye sormak yerine, o tutumu temsil eden birden fazla ifade sunulur ve katılımcı her birine katılım derecesini işaretler. Tek bir soruya verilen yanıt rastlantısal etkilere açıkken, birden fazla maddenin birlikte değerlendirilmesi daha kararlı ve güvenilir bir ölçüm sağlar.
Likert Ölçeği Tipleri
5'li Likert Ölçeği
En yaygın form: (1) Kesinlikle Katılmıyorum, (2) Katılmıyorum, (3) Kararsızım, (4) Katılıyorum, (5) Kesinlikle Katılıyorum.
7'li Likert Ölçeği
Daha hassas ayrım: Orta nokta etrafında ek dereceler eklenir. Daha ince tutum farklarını yakalar.
4'lü veya 6'lı (Zorlamalı Seçim)
Orta nokta olmadan. Kararsızları yön seçmeye zorlar. Kullanımı tartışmalıdır.
Likert Ölçeği Kullanım Adımları
1. İfadeleri Oluşturun
Ölçmek istediğiniz tutum veya algıyı temsil eden açık ifadeler yazın. Her ifade tek bir yargı içermeli; iki yargıyı tek maddede birleştirmeyin.
2. Ölçek Uzunluğunu Belirleyin
5li, 7li veya başka bir format seçin. Tutarlı olun.
3. Etiketleri Tanımlayın
Her derece için sözel etiket kullanın. Sayısal ve sözel etiketlerin uyumlu olmasına dikkat edin.
4. Ters Kodlanmış Maddeler Ekleyin
Dikkatsiz yanıtları tespit etmek için bazı maddeleri ters yönde yazın.
5. Pilot Test Yapın
Maddelerin anlaşılırlığını ve iç tutarlılığını kontrol edin.
6. Güvenilirlik Analizi Yapın
Cronbach alpha ile iç tutarlılık hesaplayın. 0.70 üzeri genellikle kabul edilir.
Örnek: 5 Maddelik 5'li Likert Ölçeği
Aşağıdaki örnek, "üniversite öğrencilerinin uzaktan eğitime yönelik tutumları" konulu bir öğrenci anketi için hazırlanmış 5 maddelik, 5'li Likert tipi bir ölçektir. Tüm maddeler 1 (Kesinlikle Katılmıyorum) ile 5 (Kesinlikle Katılıyorum) arasında puanlanır.
| No | İfade | Yön |
|---|---|---|
| M1 | Uzaktan eğitim derslerinde konuları verimli şekilde öğrenebiliyorum. | Düz |
| M2 | Ders kayıtlarına sonradan erişebilmek öğrenmemi kolaylaştırıyor. | Düz |
| M3 | Uzaktan eğitim derslerine katılma motivasyonum yüksektir. | Düz |
| M4 | Uzaktan eğitimde sorularıma yeterince hızlı geri dönüş alabiliyorum. | Düz |
| M5 | Uzaktan eğitim, derslerle olan bağımı zayıflatıyor. | Ters |
Maddelerin ortak özelliklerine dikkat edin: her madde tek bir yargı içerir, "bazen" veya "sık sık" gibi kişiden kişiye farklı yorumlanan zaman zarfları kullanılmaz ve M5 ters yönde yazılmıştır. Ters madde, tüm sütunu okumadan işaretleyen katılımcıları fark etmenize yardımcı olur.
Puanlama: Adım Adım
Bir katılımcının yanıtları üzerinden puanlamayı görelim. Katılımcı M5 için "Katılmıyorum (2)" seçeneğini işaretlemiştir; madde ters yönlü olduğu için puanı dönüştürülür (5'li ölçekte 1 ile 5, 2 ile 4 yer değiştirir, 3 sabit kalır).
| Madde | Verilen Yanıt | Ham Puan | Kodlama Sonrası |
|---|---|---|---|
| M1 | Katılıyorum | 4 | 4 |
| M2 | Kesinlikle Katılıyorum | 5 | 5 |
| M3 | Kararsızım | 3 | 3 |
| M4 | Katılıyorum | 4 | 4 |
| M5 (ters) | Katılmıyorum | 2 | 4 |
Toplam puan 4+5+3+4+4 = 20, madde ortalaması 20/5 = 4,0 olur. Ortalama her zaman 1 ile 5 arasında kalır; 4,0 değeri bu katılımcının uzaktan eğitime yönelik tutumunun "Katılıyorum" düzeyinde, yani olumlu olduğunu gösterir.
Ortalamaları sözel düzeylere bağlamak için Türkçe tezlerde sık kullanılan bir yaklaşım, aralık genişliğini (5-1)/5 = 0,80 alarak puanları 1,00-1,80 / 1,81-2,60 / 2,61-3,40 / 3,41-4,20 / 4,21-5,00 biçiminde beş banda ayırmaktır. Bu bir zorunluluk değil, raporlamayı kolaylaştıran bir gelenektir; hangi yaklaşımı kullandığınızı yöntem bölümünde açıkça belirtin ve danışmanınızın tercihini sorun.
Puan Hesaplama
Madde puanları toplanır veya ortalaması alınır. Ters kodlanmış maddeler dönüştürülür (5li ölçekte: 5→1, 4→2, vb.). Toplam puan ölçek uzunluğuna bağlı olduğu için farklı uzunluktaki ölçekleri karşılaştırırken madde ortalaması kullanmak daha pratiktir.
Analize geçmeden önce ölçeğin iç tutarlılığını Cronbach alfa ile kontrol edin ve eksik yanıtları nasıl ele aldığınızı (katılımcıyı çıkarma, madde ortalamasıyla tamamlama vb.) raporlayın. Ölçek puanının nasıl hesaplandığı okuyucunun analizi tekrarlayabileceği açıklıkta yazılmalıdır.
Sık Yapılan Hatalar
- Dengesiz seçenekler: "Kesinlikle katılıyorum, katılıyorum, biraz katılıyorum, kararsızım, katılmıyorum" dizisinde olumlu tarafta üç, olumsuz tarafta tek seçenek vardır; sonuçlar yapay biçimde olumluya kayar. Seçenekler orta noktanın iki yanında simetrik olmalıdır.
- Çift yargılı (double-barreled) maddeler: "Uzaktan eğitim verimli ve eğlencelidir" ifadesi iki ayrı yargıyı tek maddede sorar. Dersi verimli bulup eğlenceli bulmayan katılımcı hangi seçeneği işaretleyeceğini bilemez; yanıtın hangi yargıya ait olduğu da analiz aşamasında anlaşılamaz.
- Tutarsız etiketler: Farklı maddelerde farklı etiket kullanmak karışıklık yaratır.
- Ters kodlamayı unutmak: Ters maddeler dönüştürülmezse toplam puan yanlış olur.
- Çok fazla madde: Katılımcı yorgunluğu kalite düşürür.
- Belirsiz ifadeler: "Bazen", "genellikle" gibi göreceli terimler farklı yorumlanır.
- Güvenilirlik analizi yapmamak: Ölçeğin iç tutarlılığı bilinmeden sonuçlar güvenilmez.
Madde yazımıyla ilgili daha fazla örnek için anket sorusu hazırlama rehberine, katılımcı yanıtlarını sistematik olarak çarpıtan etkiler için yanıt yanlılığı rehberine bakabilirsiniz.
Kontrol Listesi
- İfadeler açık ve tek boyutlu
- Her madde tek yargı içeriyor
- Ölçek uzunluğu tutarlı
- Etiketler dengeli, orta noktaya göre simetrik
- Ters kodlanmış maddeler var
- Pilot test yapıldı
- Cronbach alpha hesaplandı
- Puan hesaplama prosedürü belirlendi