Bu sayfada
Etik kurul onayı, insan katılımcılarla yapılacak bir araştırmanın planının veri toplanmadan önce bağımsız bir kurulca etik bakımdan incelenip onaylanmasıdır. Anket, görüşme, odak grup, gözlem ya da deneyle katılımcılardan veri toplayacaksanız onay gerekir ve onay veri toplamaya başlamadan önce alınır. Sistematik derleme ve tartışma makalesi gibi çalışmalar onay gerektirmez. Onay bilgisi tezin ya da makalenin yöntem bölümüne kurulun adı, tarih ve sayıyla yazılır.
Etik kurul onayı gerekir mi?
Aşağıdaki tablo TR Dizin'in ve YÖK'ün kurallarına dayanıyor. Çalışmanıza uyan her satırı okuyun, çünkü birden çok satır aynı anda geçerli olabilir. Örneğin okulda anket yapacak bir araştırmacı hem etik kurul onayı hem de kurum izni alır.
| Çalışmanızda bu varsa | Ne gerekir? |
|---|---|
| Anket, görüşme, odak grup, gözlem ya da deneyle katılımcılardan veri topluyorsunuz. | Onay gerekir. TR Dizin bu yollarla veri toplanan nitel ya da nicel her araştırmayı onay gerektirenler arasında sayar. Anketin kâğıtta ya da çevrim içi uygulanması bunu değiştirmez. |
| İnsanlar ya da hayvanlar üzerinde deney veya klinik araştırma yapıyorsunuz ya da insanlardan ve hayvanlardan alınan materyal ve veriyi kullanıyorsunuz. | Onay gerekir. YÖK yönergesine göre üniversitelerin etik kurulları insan ve hayvan üzerinde deney niteliği taşımayan araştırmaları inceler. Klinik araştırmalar ve hayvan deneyleri kendi mevzuatına bağlıdır; hangi kurula başvuracağınızı kurumunuzdan öğrenin. |
| Kişisel veri içeren var olan kayıtlarla geriye dönük çalışıyorsunuz, örneğin hasta dosyalarıyla ya da öğrenci kayıtlarıyla. | Onay gerekir. TR Dizin, kişisel verilerin korunması kanunu gereğince retrospektif çalışmaları onay gerektirenler arasında sayar. |
| Sistematik derleme ya da tartışma makalesi yazıyorsunuz. | TR Dizin'e göre onay gerekmez. Yöntem bölümünde çalışmanın etik durumu yine açıkça yazılır. |
| Uygun biçimde anonimleştirilmiş bir veri setinin ikincil analizini yapıyorsunuz. | TR Dizin'e göre onay gerekmez. Veri setinde kişiyi tanıtan bir bilgi kalıyorsa bu koşul sağlanmış olmaz. Ayrıntısı onay gerektirmeyen çalışmalar yazımızda. |
| Tez, ders kitabı ya da mevzuat gibi belgeleri inceliyorsunuz. | Kurumdan kuruma değişir. Bazı kurullar belge incelemesini onay gerektirmez sayar, bazı enstitüler bunun için de onay ister. Enstitünüze danışın. |
| Araştırma bir okulda ya da başka bir kurumda yapılacak. | Etik kurul onayının yanında kurumun izni de gerekir. MEB'e bağlı okullarda bu izin araştırma uygulama iznidir. |
| Başkasına ait bir ölçek ya da anket kullanacaksınız. | Sahibinden izin alınır ve bu yöntem bölümünde belirtilir. |
| Katılımcılar 18 yaşından küçük. | Veli onamı gerekir. Çocuğun kendisi de yaşına uygun biçimde bilgilendirilir ve kabulü alınır. |
Kurulların uygulaması üniversiteden üniversiteye değişir. Tablo genel kuralı verir; başvuracağınız kurulun ve enstitünüzün kuralları önce gelir.
Etik kurul başvurusu nasıl yapılır?
- Başvuracağınız kurulu bulun. YÖK yönergesine göre üniversitelerde etik kurullar sosyal ve beşeri bilimler, sağlık bilimleri ve fen ve mühendislik bilimleri alanlarında kurulur. Kurulun adı, başvuru formu ve istediği belgeler üniversiteden üniversiteye değişir. Formları kurulun ya da enstitünüzün sayfasından alın.
- Araştırmanın planını yazın. Kurul araştırmanın amacını, desenini ve işlemlerini, risklerini ve yararlarını, riskleri azaltmak için aldığınız önlemleri ve onam ile bilgilendirme işlemlerini görmek ister.
- Belgeleri hazırlayın. Hangi belgelerin istendiği aşağıda.
- Belgeleri birbiriyle karşılaştırın. Araştırmanın adı, amacı ve örneklem büyüklüğü başvuru formunda, onam formunda ve tez önerisinde aynı yazılmalıdır.
- Başvurun ve takviminizi buna göre kurun. Onay aylar sürebilir. Süreler aşağıda.
- Düzeltme istenirse hemen yanıt verin. Kurulun sorularını ve kaygılarını hızla ve iyi niyetle yanıtlayın.
- Onay belgesi gelmeden veri toplamayın. YÖK yönergesi, çalışmaya başlamadan önce alınması gereken izinleri yetkili birimlerden yazılı olarak almamayı etik ihlal sayar.
- Okulda çalışacaksanız MEB iznine başvurun. Etik kurul onay belgesi MEB'in araştırma uygulama izni başvurusunda istenen belgelerden biridir. Bu yüzden önce etik kurul onayı alınır.
- Plan değişirse kurula bildirin. Araştırma yöntemleri kaynaklarına göre küçük değişiklikler dışında her değişiklik için ek onay alınır. Kurulunuzun bu konudaki kuralını öğrenin.
Hangi belgeler istenir?
Etik kurul başvurusunda
Belgeler kuruldan kurula değişir. Miser'in incelediği bir üniversitenin sosyal bilimler kurulunda şunlar isteniyordu:
- Başvuru formu ve başvuruyu teslim eden dilekçe
- Lisansüstü araştırmalarda tez önerisi, kurum destekli araştırmalarda proje metni
- Aydınlatılmış onam formu; katılımcı grupları farklı işlemlerden geçecekse her grup için ayrı form
- 18 yaşından küçük katılımcılar için veli onam formu; çocuklar 12 yaşından büyükse kendileri için de onam formu
- Son hâllerini almamış olsalar bile veri toplama araçları: anket, ölçek ya da görüşme soruları; kitap, resim, oyun kartı gibi uyaranların bir örneği ya da fotoğrafı
- Başkasının geliştirdiği bir araç kullanılacaksa kullanım izni yazısı
MEB araştırma uygulama izni başvurusunda
MEB'in 2025 tarihli Araştırma Uygulama İzinleri Yönergesine göre başvuru yalnız çevrim içi sistemden yapılır ve sistem dışındaki başvurular işleme alınmaz. Sisteme şu belgeler yüklenir:
- Etik kurul onay belgesi
- Taahhütname
- Ayrıntılı bilgilendirme ve gönüllü katılım formu
- Katılımcılar reşit değilse veli onam formu
- Veri toplama aracı kullanım izni; izin gerekmiyorsa bunun açıklaması ile aracın geliştiricisi ve kaynağı
- Yüksek lisans ve doktora tezlerinde tez önerisi ve önerinin onaylandığını gösteren enstitü yönetim kurulu kararı ya da resmî yazı
- Yabancı dildeki belgelerin asılları ve Türkçe çevirileri; tezlerde danışmanın hazırladığı çeviri doğruluk beyanı
Etik kurul onayı ne kadar sürer?
YÖK yönergesi onay için bir süre belirlemez; süre kurula göre değişir. Miser'in incelediği kurulda onay, en hızlı davranan araştırmacılar için bile iki aya yaklaşıyordu. İki ya da üç kez düzeltme istendiğinde süre bir yıla kadar uzayabiliyordu. Onay alan 83 başvurudan yalnız 30'u ilk başvuruda onaylandı.
MEB'in araştırma uygulama izni için en uzun süreler yönergede yazılıdır:
| Başvurunun kapsadığı yer | En fazla |
|---|---|
| Tek il | 15 gün |
| 2 ile 6 arası il | 60 gün |
| 7 ile 12 arası il | 45 gün |
| 13 ve daha çok il | 60 gün |
| Bakanlık merkez birimleri | 30 gün |
- 2 ile 6 il arasındaki başvuruları önce il müdürlükleri değerlendirir. 7 ile 12 ilde bu ilk adım olmadığı için toplam süre daha kısadır.
- Komisyon kurulursa ya da uzman görüşü alınırsa süreler 15 gün uzar.
- İzin, verildiği eğitim öğretim yılı için geçerlidir. Bitişten üç ay önce istenirse bir kez altı ay uzatılır.
- 2020/2 sayılı genelgedeki 30 ve 45 günlük süreler artık geçerli değildir. O genelge de yerine gelen 2024/41 sayılı genelge de yürürlükten kalktı.
Sık yapılan hatalar
Miser, bir üniversitenin sosyal bilimler etik kuruluna 26 aylık dönemde gelen başvurulardan 149'unu incelemiştir. Aşağıdaki ilk beş madde o kuruldandır; başka kurullarda sayılar farklı olabilir.
- Araştırma bittikten sonra başvurmak. Başvuruların 42'si, yani yüzde 28,2'si tamamlanmış araştırmalardı. Bir etik sorun bulunsa düzeltmek artık mümkün olmayacağı için bunlar incelemeye alınmadı.
- Veri toplama araçlarındaki eksikler. Düzeltme isteklerinin üçte biri buradan çıktı. Ölçek ya da anket izninin alınmaması, anlaşılmayan ya da yönlendirici maddeler, aracın başvuruya eklenmemesi ve katılımcılardan ad istenmesi bu eksikler arasındaydı.
- Onam formundaki eksikler. En sık neden, katılımcı gruplarından biri için onam formu olmamasıydı. Ses ya da görüntü kaydı yapılacağının yazılmaması da sık görülüyordu.
- Belgeler arasında çelişki. Araştırmanın adı, amacı ya da örneklem büyüklüğü başvuru formunda, onam formunda ve tez önerisinde farklı yazılmıştı.
- Başvuru formunda az bilgi. Kurul değerlendirmeyi başvuru formundaki açıklamalara göre yapıyor, tez önerisine gerektiğinde bakıyordu.
- Tezde etik kurul bilgisini hiç yazmamak. Tekin ve Pekince'nin incelediği, çocuklarla yapılmış 393 lisansüstü tezin yüzde 27,24'ünde etik kurul iznine ilişkin bir beyan yoktu.
- Yalnız "etik kurul onayı alınmıştır" yazmak. TR Dizin kurulun adının, tarihin ve sayının da yazılmasını ister.
MEB başvurularında en sık ret gerekçesi farklıdır. MEB'in raporuna göre 16 Temmuz 2024 ile 18 Ağustos 2025 arasında başvuruların yüzde 39'u reddedildi. En sık gerekçe uygulama süresinin yazılmamasıydı, ikinci sırada eksik onam formları geliyordu.
Tezde ve makalede nasıl yazılır?
TR Dizin'in dergi kriterlerine göre kurulun adı, onay tarihi ve sayısı makalenin yöntem bölümüne ve ayrıca ilk ya da son sayfalarından birine yazılır. İzin belgesinin TR Dizin'e gönderilmesi gerekmez; ama kriterler dergi editörlerinden, araştırmanın önceden onaylandığından emin olmalarını ve belgeleri istemelerini bekler. Onay gerektirmeyen çalışmalarda da çalışmanın etik durumu yöntem bölümünde açıkça belirtilir. APA'nın nicel araştırmalar için raporlama standartları da kurul onayının ve uyulan etik standartların raporlanmasını ister.
Aşağıdaki cümleler örnektir; boşlukları kendi bilgilerinizle doldurun.
Etik kurul onayı
Bu araştırma için … Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Etik Kurulundan etik onay alınmıştır (Tarih: …, Sayı: …).
Kurum izni
Araştırmanın okullarda uygulanması için Millî Eğitim Bakanlığından araştırma uygulama izni alınmıştır.
Onam
Katılımcılara araştırmanın amacı ve işlemleri anlatılmış, gönüllü katılım onamları alınmıştır. 18 yaşından küçük katılımcılar için velilerden onam, çocukların kendilerinden de kabul alınmıştır.
Ölçek izni
Araştırmada kullanılan … Ölçeği için ölçeği geliştiren yazarlardan kullanım izni alınmıştır.
Onay gerekmediyse
Bu çalışma yayımlanmış araştırmaların sistematik derlemesidir. Çalışmada katılımcılardan veri toplanmadığı için etik kurul onayı gerekmemiştir.
Araştırmada yapay zekâ araçlarından yararlandıysanız bunu da beyan edin. Yapay Zekâ Beyan Oluşturucu beyan metnini hazırlamanıza yardım eder.
Üniversiteye göre değişenler
- Kurulun adı ve yapısı. Miser'in incelemesine göre insan katılımcılı araştırmalara onay veren kurulun adı bazı üniversitelerde "İnsan Araştırmaları", bazılarında "Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu"dur. Sosyal bilimler kurulları "Sosyal ve Beşeri Bilimler Etik Kurulu" ya da "Sosyal Bilimler Etik Kurulu" adını taşır. Üye sayıları ve başvuru formları da farklıdır.
- Belge incelemeleri. Miser'in incelediği kurul, belgeler gibi cansız varlıklar üzerinde yapılan araştırmaları onay gerektirmez sayıyordu. Aynı üniversitenin eğitim bilimleri enstitüsü ise bu tür lisansüstü araştırmalar için de onay arıyordu.
Bu konularda başvuracağınız kurulun ve enstitünüzün kuralları esas alınır. Hazırlanırken Akademik Asistan'ın yöntem rehberinden de yararlanabilirsiniz. Rehberde etik kurul onayı, kurum izinleri ve onam için uzman onaylı kartlar var; kartlar başvuru belgelerini, sık hataları ve yöntem bölümüne yazılacakları kaynaklarıyla verir.
Kaynaklar
Appelbaum, M., Cooper, H., Kline, R. B., Mayo-Wilson, E., Nezu, A. M., & Rao, S. M. (2018). Journal article reporting standards for quantitative research in psychology: The APA Publications and Communications Board task force report. American Psychologist, 73(1), 3–25. https://doi.org/10.1037/amp0000191
British Educational Research Association. (2024). Ethical guidelines for educational research (5th ed.). https://www.bera.ac.uk/publication/ethical-guidelines-for-educational-research-2024
Jhangiani, R. S., Chiang, I.-C. A., Cuttler, C., & Leighton, D. C. (2019). Research methods in psychology (4th ed.). Kwantlen Polytechnic University. https://kpu.pressbooks.pub/psychmethods4e/
Kuşçu, M., & Bülbül, M. (2024). Akademisyenlerce okullarda yürütülen bilimsel araştırmaların izin ve etik kurul onay süreçlerinde yaşanan sorunlar ve çözüm önerileri: Bir durum çalışması. Yükseköğretim Dergisi, 14(2), 45–56. https://doi.org/10.53478/yuksekogretim.1340319
Millî Eğitim Bakanlığı. (2025). Araştırma uygulama izinleri yönergesi [26.06.2025 tarihli ve E-75292403-020-133847049 sayılı Bakan Oluru]. Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı. https://mevzuat.meb.gov.tr/dosyalar/2275.pdf
Miser, R. (2023). Sosyal bilim araştırmaları etik onay süreci hakkında bir örnek olay araştırması. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 56(2), 759–811. https://doi.org/10.30964/auebfd.1107014
Şimşek, E., Koçak, F., Öztürk Çalık, E., & Ergüner, Y. (2025). Araştırma uygulama izinlerinin analizi 1. Millî Eğitim Bakanlığı Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı. https://ttkbyayin.meb.gov.tr/yayin/306
Tekin, H., & Pekince, P. (2026). Çocuklarla yapılmış olan araştırmaların etik açısından incelenmesi: İçerik analizi. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 24(1), 692–715. https://doi.org/10.37217/tebd.1763911
TÜBİTAK ULAKBİM TR Dizin. (t.y.-a). Kriterler. Erişim tarihi 9 Kasım 2026, https://trdizin.gov.tr/kriterler.html
TÜBİTAK ULAKBİM TR Dizin. (t.y.-b). Sıkça sorulan sorular. Erişim tarihi 9 Kasım 2026, https://trdizin.gov.tr/sss.html
Yükseköğretim Kurulu. (2025). Yükseköğretim kurumları bilimsel araştırma ve yayın etiği yönergesi [28 Ağustos 2025 tarihli değişikliklerle]. https://www.yok.gov.tr/documents/documents/68fb63b8b2511.pdf
Bu yazının hazırlanmasında yapay zekâ desteği alınmıştır.