Bu sayfada
İstatistiksel test seçimi araştırma sorusuyla başlar. Gruplar arasında bir fark mı arıyorsunuz, iki değişken arasında bir ilişki mi, yoksa bir sonucu başka değişkenlerle yordamak mı istiyorsunuz? Ardından grup ya da ölçüm sayısına, ölçümlerin ayrı kişilerden mi aynı kişilerden mi geldiğine ve değişkenlerin ölçme düzeyine bakılır. Örneğin iki bağımsız grubun ortalaması Welch t testiyle, üç ve daha çok grubun ortalaması tek yönlü ANOVA ile, iki kategorik değişken arasındaki ilişki ki-kare testiyle sınanır.
Testinizi soru soru bulun
Soruları yanıtlayın; uygun testi, SPSS menü yolunu ve ilgili yazıyı gösterelim. Seçimleriniz yalnız tarayıcınızda kalır.
Test seçerken sorulacak dört soru
- Sorunuz ne arıyor? Gruplar ya da koşullar arasında bir fark, iki değişken arasında bir ilişki ya da bir sonucun birden çok değişkenle yordanması. Bu yanıt testin ailesini belirler.
- Bağımlı değişkeniniz nasıl ölçüldü? Puan, süre ya da ölçek toplamı gibi nicel bir değişkende ortalamalar karşılaştırılır. Evet ya da hayır yanıtı, bölüm ya da okul türü gibi kategorik bir değişkende sıklıklar karşılaştırılır. Jhangiani ve arkadaşlarına göre ölçme düzeyi, hangi istatistiğin kullanılabileceğine kaba bir rehberlik eder.
- Kaç grup ya da ölçüm var ve bunlar bağımsız mı? İki ayrı grup ile aynı kişilerin iki ölçümü farklı testler ister. Ön test ve son test gibi aynı kişilerden gelen ölçümler bağımsız gruplar gibi analiz edilmez. Gözlemler sınıf ya da okul gibi kümelerden geliyorsa kümelenme de hesaba katılır, çünkü katılımcı sayısı tek başına bağımsız gözlem sayısı değildir.
- Testin varsayımları ne ölçüde karşılanıyor? t testi ve tek yönlü ANOVA gözlemlerin bağımsızlığını, normalliği ve varyansların eşitliğini varsayar. Varsayımlar ciddi biçimde bozuluyorsa Welch testi ya da sıralamaya dayalı, yani parametrik olmayan bir karşılık seçilir. Bu kararın nasıl verileceği aşağıda.
Karar ağacı: hangi durumda hangi test?
Aşağıdaki üç tablo dört sorunun yanıtlarını teste bağlar. İlk tablonun son sütunu, normallik açıkça sağlanmadığında kullanılan sıralamaya dayalı karşılıktır.
Fark arıyorsanız
| Durum | Test | Sıralamaya dayalı karşılık |
|---|---|---|
| İki bağımsız grubun ortalaması, örneğin iki farklı yöntemle öğretilen sınıfların sınav puanı | Bağımsız örneklemler t testi; varsayılan olarak Welch t testi | Mann-Whitney U testi |
| Aynı kişilerin iki ölçümü, örneğin ön test ve son test | Bağımlı, yani eşleştirilmiş örneklemler t testi | Wilcoxon işaretli sıralar testi |
| Üç ve daha çok bağımsız grubun ortalaması | Tek yönlü ANOVA ve sonradan karşılaştırmalar; varyanslar eşit değilse Welch'in tek yönlü testi | Kruskal-Wallis testi |
| Aynı kişilerin üç ve daha çok ölçümü | Tekrarlı ölçümler ANOVA'sı | Friedman testi |
Birden çok bağımsız değişkenin etkisini ve etkileşimini sınamak için faktöriyel ANOVA kullanılır. İki gruplu seçkisiz bir deneyde ön test ölçüldüyse Clifton ve Clifton'a göre başlangıç puanı ortak değişken olarak alınır ve gruplar kovaryans analiziyle, yani ANCOVA ile karşılaştırılır.
İlişki arıyorsanız
| Durum | Test | Not |
|---|---|---|
| İki nicel değişken, örneğin haftalık çalışma süresi ve sınav puanı | Pearson korelasyon katsayısı | Pearson doğrusal ilişkiyi ölçer. Spearman korelasyonu ise tek yönlü, yani monoton ilişkiyi ölçer. |
| İki kategorik değişken, örneğin bölüm ve mezuniyetten sonraki iş durumu | Ki-kare bağımsızlık testi | Beklenen sıklıkların yaklaşık 5'ten büyük olması yaygın bir ölçüttür. Hücre sayıları küçükse Fisher'in kesin testi kullanılır. |
| Aynı kişilerin önce ve sonra verdiği evet ya da hayır yanıtları | McNemar testi | Gözlemler bağımsız olmadığı için Pearson ki-kare testi güvenilir yanıt vermez. |
Yordama yapıyorsanız
Bir sonucu birden çok değişkenle yordamak için doğrusal regresyon kullanılır. Varsayımları artıkların normalliği, doğrusallık ve varyansların eşitliğidir. Sonuç evet ya da hayır gibi iki kategoriliyse lojistik regresyon kullanılır.
Parametrik mi, parametrik olmayan mı?
t testi ve ANOVA gibi parametrik testler normalliği ve varyansların eşitliğini varsayar. Mann-Whitney U, Wilcoxon ve Kruskal-Wallis gibi parametrik olmayan, yani sıralamaya dayalı testler belirli bir dağılım varsaymaz ama genellikle daha az güçlüdür. İkisi arasında seçim yaparken kaynakların önerdikleri şunlar:
- Normallik kararı tek bir ölçüte bırakılmaz. Shapiro-Wilk testinin sonucu örneklem büyüklüğüne bağlıdır; büyük örneklemlerde normallikten küçük sapmalar da anlamlı çıkabilir. Çarpıklık ve basıklık için de herkesin kabul ettiği bir eşik yoktur. Grafik, örneklem büyüklüğü ve kullanacağınız testin bu sapmaya ne kadar duyarlı olduğu birlikte değerlendirilir. Ayrıntısı normallik testi yazımızda.
- Normallik doğru yerde denetlenir. Bağımsız grupları karşılaştırırken normallik her grupta ayrı denetlenir, bütün örneklemde bir kerede denetlenmez. Eşleştirilmiş testte iki ölçüm arasındaki farkların normalliğine bakılır. ANOVA'da ve regresyonda varsayım artıkların normalliğidir.
- Testler bu ihlallere aynı ölçüde duyarlı değildir. Navarro'ya göre tek yönlü ANOVA normallikten sapmalara görece dayanıklıdır, ama grup büyüklükleri eşit değilse varyansların eşit olmamasına daha duyarlıdır.
- İki bağımsız grupta Welch t testi varsayılan seçimdir. Delacre ve arkadaşlarına göre Welch testi varyanslar eşit olmadığında birinci tür hatayı Student testinden iyi denetler, varyanslar eşit olduğunda ise çok az güç kaybeder. Önce Levene testine bakıp sonucuna göre Student ya da Welch seçmek önerilmez.
- Sıralamaya dayalı teste geçmek her sorunu çözmez. Mann-Whitney U ve Kruskal-Wallis gibi testler dağılımların gruplar arasında aynı olduğunu varsayar. Varyanslar eşit değilse bu varsayım da bozulur.
Sonuçlar nasıl raporlanır?
APA'nın nicel araştırmalar için raporlama standartları, her çıkarımsal test için mümkün olduğunda etki büyüklüğünü ve güven aralığını ister. Yalnız p değerini vermek yetmez. Anlamlı çıkmayan bir sonuç da etkinin olmadığını göstermez; Makin ve Orban de Xivry'ye göre böyle bir sonuç etkinin gerçekten olmadığını, gücün yetersiz kaldığını ya da sonucun belirsiz olduğunu birbirinden ayırmaz.
APA'nın sayılar ve istatistik kılavuzuna göre:
- t, F ve ki-kare gibi çıkarımsal istatistikler iki ondalıkla yazılır.
- p değeri tam değeriyle, iki ya da üç ondalıkla yazılır, örneğin p = .006. Değer .001'den küçükse p < .001 yazılır.
- 1'den büyük olamayan istatistiklerde, örneğin p değerinde ve korelasyonda, ondalık noktadan önce sıfır yazılmaz.
- İstatistik simgeleri italik yazılır: t, F, p, M, SD. Yunan harfleri düz yazılır.
- Aynı istatistik hem metinde hem tabloda verilmez.
Ondalık ayırıcı için enstitünüzün yazım kılavuzuna uyun. Bu sayfadaki örnekler APA'nın kullandığı noktayla yazıldı.
Sık yapılan hatalar
- Grupları ikişer ikişer t testiyle karşılaştırmak. Her test birinci tür hata riski taşır ve testler çoğaldıkça en az bir yanlış ret olasılığı artar. Üç ve daha çok grupta ANOVA ve düzeltmeli sonradan karşılaştırmalar kullanılır.
- Aynı kişilerin ölçümlerini bağımsız gruplar gibi analiz etmek. Ön test ve son test bağımsız örneklemler t testiyle karşılaştırılmaz.
- Normalliği grupları ayırmadan bütün örneklemde denetlemek ya da kararı yalnız gevşek bir çarpıklık ve basıklık eşiğine dayandırmak.
- Sürekli bir değişkeni gerekçesiz biçimde kategorilere ayırmak, örneğin puanları ortancadan ikiye bölmek. Altman ve Royston'a göre bu bilgi ve güç kaybettirir ve kesme noktasının iki yanındaki benzer kişileri çok farklıymış gibi gösterir.
- Yalnız p değerini raporlamak; etki büyüklüğünü ve güven aralığını vermemek.
- Analiz planını veriyi gördükten sonra değiştirmek ve yalnız anlamlı sonuçları raporlamak.
Bu hatalar tezlerde de sık görülür. Başman ve arkadaşlarının eğitim bilimleri enstitülerinde 2015-2017 yıllarında yayımlanan 95 lisansüstü tezi incelediği çalışmada, normalliğin denetlenmesi gereken 56 yüksek lisans tezinin 35'inde bu varsayım hiç denetlenmemişti. Varyansların eşitliği 57 yüksek lisans tezinin 45'inde denetlenmemişti.
Yöntem bölümüne ne yazılır?
- Her araştırma sorusu ya da hipotez için kullanılan test ve gerekçesi: sorunun türü, grup ya da ölçüm sayısı, gözlemlerin bağımsız mı ilişkili mi olduğu ve değişkenlerin ölçme düzeyi
- Varsayımların nasıl incelendiği, sonuçları ve sorun varsa nasıl ele alındığı
- Eksik veri miktarı ve nasıl ele alındığı; dışlama ölçütleri ve aykırı değerlerin nasıl işlendiği
- Çoklu karşılaştırmalarda kullanılan düzeltme; planlı ve keşfedici analizlerin ayrımı
- Etki büyüklükleri ve güven aralıkları
- Kümelenme varsa nasıl hesaba katıldığı
- Kullanılan istatistik yazılımı ve sürümü
Yöntem bölümü
Gruplar arasındaki farklar, varyansların eşit olduğu varsayılmadan Welch t testiyle sınanmıştır. Normallik her grupta Q-Q grafikleri ve Shapiro-Wilk testiyle incelenmiştir. Etki büyüklüğü olarak Cohen'in d'si ve %95 güven aralığı raporlanmıştır. Analizler IBM SPSS Statistics … sürümüyle yapılmıştır.
Analizinizi planlarken Akademik Asistan'ın yöntem rehberinden de yararlanabilirsiniz. Rehberde test seçimi, fark testleri, ilişki ve yordama ile betimsel istatistik ve varsayım kontrolleri için uzman onaylı kartlar var. Kartlar her testin ne zaman seçildiğini, ne zaman seçilmediğini ve yöntem bölümüne yazılacakları kaynaklarıyla verir.
Kaynaklar
Altman, D. G., & Royston, P. (2006). The cost of dichotomising continuous variables. BMJ, 332(7549), 1080. https://doi.org/10.1136/bmj.332.7549.1080
American Psychological Association. (2024). APA Style numbers and statistics guide. https://apastyle.apa.org/instructional-aids/numbers-statistics-guide.pdf
Appelbaum, M., Cooper, H., Kline, R. B., Mayo-Wilson, E., Nezu, A. M., & Rao, S. M. (2018). Journal article reporting standards for quantitative research in psychology: The APA Publications and Communications Board task force report. American Psychologist, 73(1), 3–25. https://doi.org/10.1037/amp0000191
Başman, M., Uluman, M., & Tunç, E. B. (2018). Eğitim bilimleri alanındaki lisansüstü tezlerde varsayım kullanımı. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 18(2), 736–751. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2018.18.37322-431426
Clifton, L., & Clifton, D. A. (2019). The correlation between baseline score and post-intervention score, and its implications for statistical analysis. Trials, 20, Article 43. https://doi.org/10.1186/s13063-018-3108-3
Delacre, M., Lakens, D., & Leys, C. (2017). Why psychologists should by default use Welch's t-test instead of Student's t-test. International Review of Social Psychology, 30(1), 92–101. https://doi.org/10.5334/irsp.82
IBM Corp. (2020a). IBM SPSS Advanced Statistics 27. https://public.dhe.ibm.com/software/analytics/spss/documentation/statistics/27.0.1/en/client/Manuals/IBM_SPSS_Advanced_Statistics.pdf
IBM Corp. (2020b). IBM SPSS Regression 27. https://public.dhe.ibm.com/software/analytics/spss/documentation/statistics/27.0.1/en/client/Manuals/IBM_SPSS_Regression.pdf
IBM Corp. (2020c). IBM SPSS Statistics Base 27. https://public.dhe.ibm.com/software/analytics/spss/documentation/statistics/27.0.1/en/client/Manuals/IBM_SPSS_Statistics_Base.pdf
Jhangiani, R. S., Chiang, I.-C. A., Cuttler, C., & Leighton, D. C. (2019). Research methods in psychology (4th ed.). Kwantlen Polytechnic University. https://kpu.pressbooks.pub/psychmethods4e/
Makin, T. R., & Orban de Xivry, J.-J. (2019). Ten common statistical mistakes to watch out for when writing or reviewing a manuscript. eLife, 8, Article e48175. https://doi.org/10.7554/eLife.48175
Navarro, D. (2026). Learning statistics with R (Version 0.7.1). https://learningstatisticswithr.com/
Navarro, D. J., & Foxcroft, D. R. (2025). Learning statistics with jamovi: A tutorial for beginners in statistical analysis. Open Book Publishers. https://doi.org/10.11647/OBP.0333
Orcan, F. (2020). Parametric or non-parametric: Skewness to test normality for mean comparison. International Journal of Assessment Tools in Education, 7(2), 255–265. https://doi.org/10.21449/ijate.656077
Schober, P., & Vetter, T. R. (2020). Correlation analysis in medical research. Anesthesia & Analgesia, 130(2), 332. https://doi.org/10.1213/ANE.0000000000004578
Sperandei, S. (2014). Understanding logistic regression analysis. Biochemia Medica, 24(1), 12–18. https://doi.org/10.11613/BM.2014.003
What Works Clearinghouse. (2022). What Works Clearinghouse procedures and standards handbook, version 5.0. U.S. Department of Education, Institute of Education Sciences, National Center for Education Evaluation and Regional Assistance. https://ies.ed.gov/ncee/wwc/Handbooks
Bu yazının hazırlanmasında yapay zekâ desteği alınmıştır.