Bu sayfada
ANOVA, yani varyans analizi, ikiden çok grubun ya da koşulun ortalamasını tek testte karşılaştırır. Tek yönlü ANOVA üç ve daha çok bağımsız grup için, tekrarlı ölçümler ANOVA'sı aynı kişilerin üç ve daha çok ölçümü için kullanılır. Anlamlı bir F değeri grup ortalamalarının hepsinin eşit olmadığını gösterir ama hangi grupların farklı olduğunu söylemez; bunun için Tukey gibi sonradan karşılaştırmalar yapılır. SPSS'te tek yönlü ANOVA Analyze > Compare Means > One-Way ANOVA menüsündedir.
Neden grupları ikişer ikişer t testiyle karşılaştırmıyoruz?
Her test birinci tür hata, yani gerçekte olmayan bir farkı var sayma riski taşır. Testler çoğaldıkça en az bir yanlış ret olasılığı artar. Jhangiani ve arkadaşlarına göre araştırmacılar sonradan karşılaştırmaları bu yüzden sıradan t testleriyle yapmaz. Önce bütün gruplar tek bir F testiyle karşılaştırılır, sonra birinci tür hatayı denetleyen karşılaştırmalara geçilir. Navarro ve Foxcroft'a göre iki gruplu bir ANOVA Student t testinin tam karşılığıdır; F değeri t değerinin karesine eşittir.
ANOVA türleri
| Desen | Test |
|---|---|
| Üç ve daha çok bağımsız grup | Tek yönlü ANOVA |
| Aynı kişilerin üç ve daha çok ölçümü | Tekrarlı ölçümler ANOVA'sı; ilişkili ANOVA ya da denekler içi ANOVA diye de anılır |
| İki ya da daha çok bağımsız değişken | Faktöriyel ANOVA; her ana etki ve her etkileşim için ayrı bir F değeri verir |
| Bağımlı değişkenle ilişkili sürekli bir değişkene göre düzeltme | Kovaryans analizi, yani ANCOVA |
Faktöriyel desende etkileşim, bir faktörün etkisinin öteki faktörün hangi düzeyinde bulunulduğuna göre değişmesidir. Navarro ve Foxcroft'a göre anlamlı bir etkileşim varsa ana etkilerin ilginç olduğu kendiliğinden varsayılmaz; bu bağlamda ne anlama geldikleri düşünülür. Bir bağımsız değişkenin gruplar arası, ötekinin denekler içi olduğu karma desenlerin analizi bu yazının kapsamında değildir.
Varsayımlar
- Gözlemlerin bağımsızlığı. Testle denetlenmez; araştırmacı, gözlemler arasında aynı kişilerin farklı zamanlardaki ölçümleri gibi özel bir ilişki olup olmadığını sorarak kendisi değerlendirir.
- Artıkların normalliği. Q-Q grafiğiyle incelenir. IBM'e göre varyans analizi normallikten sapmalara dayanıklıdır, ama veri simetrik olmalıdır. Ayrıntısı normallik testi yazımızda.
- Varyansların eşitliği. Grup standart sapmalarının grafiği ve Levene testiyle birlikte incelenir. Navarro'ya göre grup büyüklükleri eşit değilse klasik ANOVA varyansların eşit olmamasına daha duyarlıdır. Varyanslar eşit değilse Welch'in tek yönlü testi kullanılabilir; IBM'e göre Welch ve Brown-Forsythe istatistikleri bu durumda F istatistiğinden yeğdir.
SPSS'te tek yönlü ANOVA
Analyze > Compare Means > One-Way ANOVAmenüsünü açın.- Bağımlı değişkeni Dependent List alanına, grup değişkenini Factor alanına taşıyın.
- Estimate effect size for overall tests kutusunu işaretleyin; SPSS etki büyüklüklerini ayrı bir tabloda verir.
- Options düğmesinde Descriptive, Homogeneity of variance test ve Welch kutularını işaretleyin.
- Post Hoc düğmesinde ikili karşılaştırma testini seçin. Bu adım aşağıda.
- OK ile analizi çalıştırın.
Hangi sonradan karşılaştırma?
- Bütün ikili karşılaştırmalar için Tukey. Navarro ve Foxcroft'a göre Tukey'in HSD testi bütün ikili karşılaştırmalar için eşzamanlı güven aralıkları ve düzeltilmiş p değerleri verir. SPSS bu testi varyansların eşit olduğu varsayılan testler arasında sayar.
- Varyanslar eşit değilse Games-Howell. IBM, varyansların eşit olmadığı durum için Tamhane'nin T2'si, Dunnett'in T3'ü, Games-Howell ve Dunnett'in C'si testlerini uygun bulur; Games-Howell'in zaman zaman serbest davrandığını da belirtir.
- Önceden belirlenmiş hipotezler için planlı karşılaştırmalar. Karşılaştırmalar gerçekten önceden belirlenmiş özgül hipotezlere dayanıyorsa ve başka hiçbir karşılaştırmaya bakılmayacaksa sınırlı sayıda test düzeltme yapılmadan yürütülebilir. SPSS'te bunun için Contrasts düğmesi kullanılır.
Hangi testi ve hangi düzeltmeyi kullandığınızı yöntem bölümüne yazın.
Etki büyüklüğü
ANOVA'da sık raporlanan etki büyüklüğü eta karedir. Navarro'ya göre eta kare yanlı bir kestiricidir ve küçük örneklemlerde etkiyi abartma eğilimi taşır; Lakens bu yüzden omega kareyi önerir. SPSS'in tek yönlü ANOVA etki büyüklüğü tablosu eta kare, epsilon kare ve omega kare değerlerini verir. Faktöriyel desenlerde kısmi eta kare de kullanılır; Navarro ve Foxcroft'a göre büyük ve anlamlı bir etkileşim varken kısmi eta karenin yorumu pek anlamlı değildir. Hangi ölçüyü raporladığınızı yazın.
Tekrarlı ölçümler ANOVA'sı
Aynı kişilerin üç ve daha çok ölçümünü karşılaştırır. SPSS'te Analyze > General Linear Model > Repeated Measures yolundadır; önce denekler içi faktörün adı ve düzey sayısı yazılır. Bu analizde küresellik varsayımı Mauchly testiyle sınanır ve SPSS bu testi çıktıda kendiliğinden verir. IBM'e göre Mauchly testi küçük örneklemlerde pek güçlü değildir, büyük örneklemlerde ise sapmanın sonuca etkisi küçük olsa bile anlamlı çıkabilir.
Test anlamlıysa küresellik düzeltmesi uygulanır. Navarro ve Foxcroft'un yönergesine göre Greenhouse-Geisser değeri .75'in üstündeyse Huynh-Feldt, altındaysa Greenhouse-Geisser düzeltmesi kullanılır.
Varsayım sağlanmazsa: Welch, Kruskal-Wallis ve Friedman
- Varyanslar eşit değilse Welch'in tek yönlü testini ve Games-Howell karşılaştırmalarını kullanın.
- Normallik açıkça sağlanmıyorsa üç ve daha çok bağımsız grupta Kruskal-Wallis testi kullanılabilir:
Analyze > Nonparametric Tests > Legacy Dialogs > K Independent Samples. Define Range düğmesiyle grup kodlarının en küçük ve en büyük değeri yazılır. IBM'e göre bu test karşılaştırılan örneklemlerin benzer biçimde dağılmasını gerektirir. Grupların ikişer karşılaştırması içinAnalyze > Nonparametric Tests > Independent Samplesyolunda, Settings sekmesinde Kruskal-Wallis için All pairwise seçilebilir. - Tekrarlı ölçümlerde bağımlı değişken sıralı ölçekteyse ya da normallik karşılanmıyorsa Friedman testi kullanılabilir:
Analyze > Nonparametric Tests > Legacy Dialogs > K Related Samples.
Delacre ve arkadaşlarına göre sıralamaya dayalı testlere geçmek varyansların eşit olmamasını çözmez, çünkü Kruskal-Wallis gibi testler de dağılımların gruplar arasında aynı olduğunu varsayar.
Raporda nasıl yazılır?
F değeri iki ondalıkla ve iki serbestlik derecesiyle, p değeri tam değeriyle yazılır; etki büyüklüğü eklenir. Omega kare 1'den büyük olamayacağı için APA'ya göre ondalık noktadan önce sıfır yazılmaz. Aşağıdaki cümleler örnektir; sayıları kendi çıktınızdan alın.
Tek yönlü ANOVA
Üç öğretim yönteminin sınav puanlarına etkisi tek yönlü ANOVA ile sınanmıştır. Gruplar arasında anlamlı bir fark bulunmuştur, F(2, 87) = 5.46, p = .006, ω² = .09. Tukey testine göre A yöntemiyle öğretilen grubun puanları C grubununkinden yüksekti, p = .004; öteki karşılaştırmalar anlamlı değildi.
Welch testi
Varyanslar gruplar arasında farklı olduğu için Welch testi kullanılmıştır, F(2, 55.14) = 4.87, p = .011. İkili karşılaştırmalar Games-Howell testiyle yapılmıştır.
Ondalık ayırıcı için enstitünüzün yazım kılavuzuna uyun; örnekler APA'nın kullandığı noktayla yazıldı.
Sık yapılan hatalar
- Anlamlı bir F testinden hangi grupların farklı olduğu sonucunu çıkarmak; izleyen karşılaştırma yapmamak.
- Grupları düzeltmesiz t testleriyle ikişer ikişer karşılaştırmak.
- Anlamlı bir etkileşim varken ana etkileri olduğu gibi yorumlamak.
- Tekrarlı ölçümlerde küresellik varsayımını denetlememek ya da ihlal edildiğinde düzeltme uygulamamak.
- Grup büyüklüklerinin eşit olmadığı faktöriyel desende kareler toplamı türünü yazmamak. Navarro ve Foxcroft'a göre farklı türler oldukça farklı yanıtlar verebilir.
- Yalnız p değerini raporlamak; etki büyüklüğünü vermemek.
Kaynaklar
American Psychological Association. (2024). APA Style numbers and statistics guide. https://apastyle.apa.org/instructional-aids/numbers-statistics-guide.pdf
Appelbaum, M., Cooper, H., Kline, R. B., Mayo-Wilson, E., Nezu, A. M., & Rao, S. M. (2018). Journal article reporting standards for quantitative research in psychology: The APA Publications and Communications Board task force report. American Psychologist, 73(1), 3–25. https://doi.org/10.1037/amp0000191
Delacre, M., Lakens, D., & Leys, C. (2017). Why psychologists should by default use Welch's t-test instead of Student's t-test. International Review of Social Psychology, 30(1), 92–101. https://doi.org/10.5334/irsp.82
IBM Corp. (2020a). IBM SPSS Advanced Statistics 27. https://public.dhe.ibm.com/software/analytics/spss/documentation/statistics/27.0.1/en/client/Manuals/IBM_SPSS_Advanced_Statistics.pdf
IBM Corp. (2020b). IBM SPSS Statistics Base 27. https://public.dhe.ibm.com/software/analytics/spss/documentation/statistics/27.0.1/en/client/Manuals/IBM_SPSS_Statistics_Base.pdf
IBM Corp. (2021). IBM SPSS Statistics algorithms. https://public.dhe.ibm.com/software/analytics/spss/documentation/statistics/27.0.1/en/client/Manuals/IBM_SPSS_Statistics_Algorithms.pdf
Jhangiani, R. S., Chiang, I.-C. A., Cuttler, C., & Leighton, D. C. (2019). Research methods in psychology (4th ed.). Kwantlen Polytechnic University. https://kpu.pressbooks.pub/psychmethods4e/
Navarro, D. (2026). Learning statistics with R (Version 0.7.1). https://learningstatisticswithr.com/
Navarro, D. J., & Foxcroft, D. R. (2025). Learning statistics with jamovi: A tutorial for beginners in statistical analysis. Open Book Publishers. https://doi.org/10.11647/OBP.0333
Bu yazının hazırlanmasında yapay zekâ desteği alınmıştır.