Bu sayfada
t testi iki ortalamayı karşılaştırır. İki ayrı grubun ortalaması bağımsız örneklemler t testiyle, aynı kişilerin iki zamanda ya da iki koşulda ölçülen ortalamaları bağımlı, yani eşleştirilmiş örneklemler t testiyle karşılaştırılır. Bağımsız gruplarda kaynaklar varsayılan olarak Welch t testini önerir. SPSS'te iki test de Analyze > Compare Means menüsündedir; bağımsız örneklemler çıktısındaki Equal variances not assumed satırı Welch testinin sonucudur.
Hangi t testi?
| Durum | Test | SPSS'teki adı |
|---|---|---|
| İki bağımsız grup, örneğin iki farklı yöntemle öğretilen sınıflar | Bağımsız örneklemler t testi | Independent-Samples T Test |
| Aynı kişilerin iki ölçümü, örneğin ön test ve son test | Bağımlı, yani eşleştirilmiş örneklemler t testi | Paired-Samples T Test |
| Bir grubun ortalaması ile belirli bir değer | Tek örneklem t testi | One-Sample T Test |
İkiden çok grup ya da ölçüm varsa t testi değil ANOVA kullanılır. Grupları ikişer ikişer t testiyle karşılaştırmak birinci tür hata riskini büyütür; ayrıntısı ANOVA testi yazımızda.
Student mı, Welch mi?
Bağımsız örneklemler t testinin iki biçimi vardır. Student testi iki grubun varyanslarının eşit olduğunu varsayar, Welch testi bu varsayıma dayanmaz. Navarro ve Foxcroft'a göre bu varsayım gerçek hayatta nadiren doğrudur. Evren varyansları gerçekten eşitse Student testi biraz daha güçlüdür; eşit değilse Student testinin birinci tür hata oranı yükselebilir.
Delacre ve arkadaşları bu yüzden Welch testinin varsayılan olarak kullanılmasını önerir. Welch testi varyanslar eşit olmadığında birinci tür hatayı Student testinden iyi denetler, eşit olduğunda ise çok az güç kaybeder. Önce Levene testine bakıp sonucuna göre Student ya da Welch seçmek önerilmez, çünkü Levene testinin gücü küçük ve dengesiz örneklemlerde düşüktür ve bu iki aşamalı seçim t testinin hata oranlarını Levene testinin sonucuna bağlar. Yazarların 2022'deki düzeltmesine göre ana mesaj geçerlidir; ama bazı sonuçlar çok çarpık dağılımlara ve grup büyüklüklerinin farklı olduğu durumlara genellenemez.
Varsayımlar
- Gözlemler birbirinden bağımsızdır. Aynı kişilerin ölçümleri bağımsız örneklemler testiyle analiz edilmez; bu test iki örneklem arasında özel bir ilişki olmadığını varsayar.
- Normallik. Bağımsız gruplarda her grupta ayrı, eşleştirilmiş testte iki ölçüm arasındaki farklarda incelenir. IBM'e göre iki örneklem t testi normallikten sapmalara oldukça dayanıklıdır; grafikte dağılımın simetrik olup olmadığına ve aykırı değer bulunup bulunmadığına bakılır. Ayrıntısı normallik testi yazımızda.
- Varyansların eşitliği yalnız Student testinin varsayımıdır. Eşleştirilmiş testte IBM'e göre farkların ortalaması normal dağılmalıdır; iki ölçümün varyansları eşit olabilir ya da olmayabilir.
SPSS'te bağımsız örneklemler t testi
Analyze > Compare Means > Independent-Samples T Testmenüsünü açın.- Karşılaştıracağınız nicel değişkeni Test Variable(s) alanına taşıyın. Birden çok değişken seçerseniz her biri için ayrı test yapılır.
- Grup değişkenini Grouping Variable alanına taşıyın. Define Groups düğmesiyle karşılaştıracağınız iki grubun kodlarını yazın, örneğin 1 ve 2.
- Etki büyüklüğü için Estimate effect sizes kutusunu işaretleyin. Options düğmesinden güven aralığının düzeyini ve eksik verinin nasıl ele alınacağını belirleyebilirsiniz.
- OK ile analizi çalıştırın.
SPSS iki sonucu birlikte verir: varyansların eşit olduğunu varsayan Student testi ve varsaymayan ayrı varyanslı test. Çıktıda Equal variances assumed satırı Student testinin, Equal variances not assumed satırı Welch testinin sonucudur. Welch testini raporlayın ve yöntem bölümünde hangi testi kullandığınızı yazın. Etki büyüklükleri tablosunda Cohen'in d'si, Hedges düzeltmesi ve Glass'ın deltası yer alır.
SPSS'te eşleştirilmiş örneklemler t testi
Analyze > Compare Means > Paired-Samples T Testmenüsünü açın.- İki ölçümü bir çift olarak seçin, örneğin ön test ve son test.
- Estimate effect sizes kutusunu işaretleyin. SPSS etki büyüklüğünün paydası için üç seçenek sunar: farkların standart sapması, ölçümler arasındaki korelasyonla düzeltilmiş standart sapma ve iki ölçümün varyanslarının ortalaması.
- OK ile analizi çalıştırın.
Hangi seçeneği kullandığınızı yazın. Navarro ve Foxcroft'a göre eşleştirilmiş desende d, fark puanlarının standart sapmasına ya da özgün değişkenlerin ölçeğine göre hesaplanabilir ve ikisi çok farklı sonuç verebilir; kitaptaki örnekte değerler 1,45 ve 0,22'dir.
Etki büyüklüğü
t testinde etki büyüklüğü genellikle Cohen'in d'siyle verilir. d, iki ortalamayı ayıran standart sapma sayısıdır. Hangi standart sapmanın kullanılacağı konusunda birkaç sürüm vardır ve adlandırma yazardan yazara değişir. İki bağımsız grupta en yaygın biçim, ortalamalar farkının birleştirilmiş standart sapmaya bölünmesidir. Hedges'in g'si küçük bir yanlılık düzeltmesi içerir, Glass'ın deltası ise yalnız bir grubun, örneğin kontrol grubunun standart sapmasını kullanır. Hangisini raporladığınızı yazın.
Cohen'in kaba ölçütleri, yani yaklaşık 0,2 küçük, 0,5 orta ve 0,8 büyük etki, körü körüne kullanılmaz. Navarro ve Foxcroft'a göre bazı bağlamlarda küçük bir etki pratikte çok önemli, büyük bir etki ise pek ilginç olmayabilir.
Varsayım sağlanmazsa: Mann-Whitney U ve Wilcoxon
Normallik açıkça sağlanmıyorsa iki bağımsız grupta Mann-Whitney U testi, eşleştirilmiş ölçümlerde Wilcoxon işaretli sıralar testi kullanılabilir. Bu testler belirli bir dağılım varsaymaz ama genellikle t testinden daha az güçlüdür.
- Mann-Whitney U:
Analyze > Nonparametric Tests > Legacy Dialogs > 2 Independent Samples. IBM'e göre bu testi iki dağılımın konumundaki farkı sınamak için kullanmak, dağılımların aynı biçimde olduğunu varsaymayı gerektirir. - Wilcoxon işaretli sıralar:
Analyze > Nonparametric Tests > Legacy Dialogs > 2 Related Samples. IBM'e göre iki ölçüm için belirli bir dağılım varsayılmaz, ama farkların dağılımının simetrik olduğu varsayılır.
Delacre ve arkadaşlarına göre sıralamaya dayalı testlere geçmek varyansların eşit olmamasını çözmez, çünkü bu testler de dağılımların gruplar arasında aynı olduğunu varsayar.
Raporda nasıl yazılır?
APA'ya göre t değeri iki ondalıkla, p değeri tam değeriyle yazılır; etki büyüklüğü ve güven aralığı da eklenir. Welch testinde serbestlik derecesi çoğu zaman tam sayı çıkmaz. Aşağıdaki cümleler örnektir; sayıları kendi çıktınızdan alın.
Bağımsız örneklemler, Welch testi
Welch t testine göre deney grubunun son test puanları (M = 78.4, SD = 9.1) kontrol grubununkinden (M = 72.6, SD = 10.3) yüksekti, t(57.13) = 2.31, p = .024, d = 0.60, %95 GA [0.08, 1.11].
Eşleştirilmiş örneklemler
Öğrencilerin son test puanları (M = 74.2, SD = 8.6) ön test puanlarından (M = 69.5, SD = 9.4) yüksekti, t(39) = 4.12, p < .001, d = 0.65, %95 GA [0.31, 0.99]. Etki büyüklüğü farkların standart sapmasına göre hesaplanmıştır.
Ondalık ayırıcı için enstitünüzün yazım kılavuzuna uyun; örnekler APA'nın kullandığı noktayla yazıldı.
Sık yapılan hatalar
- Ön test ve son testi bağımsız örneklemler t testiyle karşılaştırmak.
- Üç ve daha çok grubu ikişer ikişer t testiyle karşılaştırmak.
- Levene testinin sonucuna göre Student ya da Welch seçmek.
- Yalnız p değerini raporlamak; etki büyüklüğünü ve güven aralığını vermemek.
- Hangi d'nin hesaplandığını yazmamak ya da Cohen'in ölçütlerini bağlamdan bağımsız uygulamak.
- .049 ile .051 gibi p değerleri arasındaki farkı yorumlamaya çalışmak. Navarro ve Foxcroft'a göre gerçek hayatta bu fark neredeyse kesinlikle rastlantıdan kaynaklanır; önemli olan hangi testin kullanılacağının özenle düşünülmesidir.
Kaynaklar
American Psychological Association. (2024). APA Style numbers and statistics guide. https://apastyle.apa.org/instructional-aids/numbers-statistics-guide.pdf
Appelbaum, M., Cooper, H., Kline, R. B., Mayo-Wilson, E., Nezu, A. M., & Rao, S. M. (2018). Journal article reporting standards for quantitative research in psychology: The APA Publications and Communications Board task force report. American Psychologist, 73(1), 3–25. https://doi.org/10.1037/amp0000191
Delacre, M., Lakens, D., & Leys, C. (2017). Why psychologists should by default use Welch's t-test instead of Student's t-test. International Review of Social Psychology, 30(1), 92–101. https://doi.org/10.5334/irsp.82
Delacre, M., Lakens, D., & Leys, C. (2022). Correction: Why psychologists should by default use Welch's t-test instead of Student's t-test. International Review of Social Psychology, 35(1), 21. https://doi.org/10.5334/irsp.661
IBM. (t.y.-a). Independent-Samples T Test. IBM SPSS Statistics 31.0.0 belgeleri. https://www.ibm.com/docs/en/spss-statistics/31.0.0?topic=tests-independent-samples-t-test
IBM. (t.y.-b). Paired-Samples T Test. IBM SPSS Statistics 31.0.0 belgeleri. https://www.ibm.com/docs/en/spss-statistics/31.0.0?topic=tests-paired-samples-t-test
IBM Corp. (2020). IBM SPSS Statistics Base 27. https://public.dhe.ibm.com/software/analytics/spss/documentation/statistics/27.0.1/en/client/Manuals/IBM_SPSS_Statistics_Base.pdf
IBM Corp. (2021). IBM SPSS Statistics algorithms. https://public.dhe.ibm.com/software/analytics/spss/documentation/statistics/27.0.1/en/client/Manuals/IBM_SPSS_Statistics_Algorithms.pdf
Jhangiani, R. S., Chiang, I.-C. A., Cuttler, C., & Leighton, D. C. (2019). Research methods in psychology (4th ed.). Kwantlen Polytechnic University. https://kpu.pressbooks.pub/psychmethods4e/
Navarro, D. (2026). Learning statistics with R (Version 0.7.1). https://learningstatisticswithr.com/
Navarro, D. J., & Foxcroft, D. R. (2025). Learning statistics with jamovi: A tutorial for beginners in statistical analysis. Open Book Publishers. https://doi.org/10.11647/OBP.0333
Bu yazının hazırlanmasında yapay zekâ desteği alınmıştır.